Tác giả: Ngọc Thu - Người Lan Tỏa Vị Xưa
Lá dong vừa gấp đã bật mép, gạo còn lộ ở góc, bác dễ lo bánh xuống nồi sẽ bung. Với cách gói bánh chưng này, một chiếc vuông cỡ vừa cần 400 g gạo nếp, 200 g đậu xanh, 200 g thịt ba chỉ, 4 lá dong và lạt. Bác xếp theo thứ tự nếp, đậu, thịt, đậu, nếp, gấp kín lá, buộc vừa tay rồi luộc ngập nước khoảng 8-12 tiếng. Em gợi ý bác dùng khuôn cho chiếc đầu để dễ sửa góc, rồi ép bánh lúc còn nóng cho ráo trước khi cất.
| Phần chuẩn bị | Định lượng hoặc thời gian |
|---|---|
| Khẩu phần | 1 chiếc bánh chưng vuông cỡ vừa |
| Gạo nếp | 400 g nếp cái hoa vàng hoặc nếp mùa |
| Đậu xanh | 200 g đậu đã tách vỏ |
| Thịt ba chỉ | 200 g, có cả nạc và mỡ |
| Lá và lạt | 4 lá dong, 1 bó lạt giang hoặc lạt tre |
| Gia vị | 1-2 muỗng muối trộn nếp, thêm chút muối cho đậu và thịt, tiêu, hành tím và chút nước mắm ướp thịt |
| Tổng thời gian | Khoảng 14-24 tiếng tính từ lúc ngâm nếp đến lúc ép xong, phần lâu nhất là ngâm nếp và luộc bánh. Bác tranh thủ ngâm đậu và ướp thịt trong lúc ngâm nếp. |
| Ngâm và ướp | Ngâm nếp ít nhất 2-3 tiếng, nhiều nhà ngâm khoảng 8 tiếng hoặc qua đêm. Ngâm đậu khoảng 2 tiếng, ướp thịt ít nhất 30 phút. |
| Luộc và ép | Luộc khoảng 8-12 tiếng, ép thêm vài tiếng cho bánh ráo. |
Nguyên liệu gói bánh chưng cho một chiếc
Khi bày nguyên liệu ra bàn, bác thử cân riêng nếp, đậu và thịt ngay từ đầu. Bác chọn nếp cái hoa vàng hoặc nếp mùa có hạt bóng mẩy, đều, và miếng ba chỉ dày nhìn rõ cả phần nạc lẫn phần mỡ. Bốn lá dong nên to bản và còn nguyên mép để lúc gấp, lá che kín được các góc bánh.

Bác để sẵn nồi luộc, vật nặng để ép và khuôn vuông nếu định gói bằng khuôn. Bác định gói thêm để biếu thì cứ nhân định lượng theo số bánh, rồi soạn riêng lá và lạt cho cả mẻ để lúc tay đang giữ nếp gấp đã có lạt ngay bên cạnh.
Sơ chế nếp, đậu, thịt, lá và lạt
Đến lúc trải lá mà nếp vẫn còn nhỏ nước, bác sẽ khó dàn gạo đều trong góc. Em gợi ý bác ngâm nếp trước, rồi tranh thủ ngâm đậu, ướp thịt và lau lá để các phần cùng sẵn sàng khi vào khuôn.
Gạo nếp
Bác ngâm nếp trong nước lạnh ít nhất 2-3 tiếng. Nhiều nhà ngâm khoảng 8 tiếng hoặc qua đêm cho hạt nở đều. Nếp chưa ngâm sẽ nở ngay trong lúc luộc, dễ đẩy bung mép lá.
Khi nếp đã ráo nước, bác trộn đều với 1-2 muỗng muối. Bác thích nếp lên màu xanh hơn thì thử ngâm hoặc trộn nếp với nước lá dong hay lá riềng xay để nếp bắt màu từ lá.
Đậu xanh
Bác ngâm đậu xanh tách vỏ khoảng 2 tiếng, đãi phần vỏ còn sót, để ráo rồi trộn chút muối. Bác mới tập gói thì thử đồ chín và nắm đậu lại. Miếng đậu giữ được dáng khi nhấc lên sẽ dễ đặt giữa lớp nếp, giúp phần nhân ít xê dịch khi gấp lá.
Đậu để sống cũng gói được, bác ạ.
Ướp thịt ba chỉ
Bác cắt ba chỉ thành miếng dày 2-3 cm rồi ướp với muối, tiêu, hành tím và chút nước mắm ít nhất 30 phút. Em gợi ý nêm nhẹ tay vì trong mấy tiếng luộc, nước mắm có thời gian thấm vào miếng ba chỉ.

Với 200 g ba chỉ, em gợi ý bác dùng một thìa nhỏ Nước mắm Tĩn nhãn đỏ 40N là đủ đậm. Theo mô tả trên trang sản phẩm, mắm có màu nâu cánh gián, sánh đặc và có hương cá chín. Vị mặn đến trước ở đầu lưỡi, rồi còn hậu ngọt ở cổ họng, nên lúc ướp bác chỉ cần rưới một ít và đảo cho mắm áo đều mặt thịt.

Bác dặn người phụ bếp một câu là đủ. “Cho chút mắm vào thịt thôi, rồi đảo cho đều hai mặt nhé.” Cả nhà đang soạn thêm nguyên liệu cho mâm cơm thì bác xem thêm phần gia vị nấu Tết.
Lá dong và lạt
Bác chọn lá dong xanh đậm, mặt bóng, cuống nhỏ, tránh lá quá non hoặc quá già. Rửa sạch, lau ráo hai mặt rồi lóc bớt sống lá để gấp góc dễ hơn. Bác thử gập nhẹ một mép lá, thấy mép ôm theo nếp gấp và còn nguyên là dùng được.
Lạt giang hay lạt tre đều nên ngâm cho dẻo để dễ kéo và chỉnh khi buộc. Trường hợp chỉ có lá chuối, bác vẫn gói được, màu xanh và mùi bánh sẽ khác so với khi dùng lá dong.
Cách gói bánh chưng bằng khuôn
Lúc rải nếp, giữa khuôn thường đầy trước trong khi bốn góc vẫn còn thưa. Bác dùng thành khuôn để giữ lá, rồi nhìn từng góc trước khi cho đậu và thịt vào. Gạo tới đều các góc thì mặt bánh dễ phẳng, nhân cũng dễ nằm giữa.

- Đặt lạt và khuôn. Bác trải lạt thành hình chữ thập rồi đặt khuôn lên trên. Chừa đầu lạt lộ ra ngoài để khi rút khuôn, bác còn một tay giữ lá và một tay kéo lạt.
- Lót lá dong. Xếp lá ôm đáy và thành khuôn, hướng mặt xanh đậm ra phía ngoài bánh. Bác miết nhẹ từng góc để lá áp sát khuôn, rồi xem các mép đã che kín đáy chưa.
- Xếp nếp và nhân. Rải một lớp nếp, thêm đậu, đặt thịt vào giữa rồi phủ đậu và rải nếp lên trên. Bác dàn nếp tới bốn góc, nén nhẹ cho mặt đều và nhìn lại xem thịt đã được đậu phủ kín chưa.
- Gấp kín lá. Bác gấp các mép lá che kín mặt bánh. Chỗ nào còn hở hạt nếp, bác sửa ngay khi khuôn còn giữ được bốn thành.
- Nhấc khuôn và buộc lạt. Một tay bác giữ nếp gấp, tay kia nhấc khuôn rồi kéo lạt lên buộc vừa tay. Lạt siết sâu làm nếp khó nở, bánh dễ sượng hoặc vỡ lá. Lạt lỏng khiến mép lá dễ xê dịch và nước dễ lọt vào làm bánh nhão.
Bác nhấc nhẹ bánh lên để xem góc và mép lá có giữ nguyên dáng không. Chỗ nào lá bị lạt hằn sâu thì nới nhẹ. Mép lá còn nhúc nhích thì giữ lại rồi chỉnh lạt cho vừa.

Cách gói bánh chưng bằng tay
Gói không khuôn, bác dễ thấy một góc lá bật lên ngay khi chuyển tay lấy nếp. Bác gấp lá thành hình hộp vuông, vỗ nhẹ cho các góc vào nếp rồi giữ nếp gấp bằng một tay. Bác đặt sẵn nếp, đậu và thịt trong tầm với để khỏi buông tay đang giữ lá.
- Giữ dáng lá. Bác chỉnh cho đáy nằm phẳng và các góc đứng lên trước khi rải nếp, để lúc thêm nhân lá vẫn ôm được phần đáy.
- Cho nếp và nhân. Xếp nếp, đậu, thịt, đậu rồi nếp. Bác giữ miếng thịt ở giữa và san nếp ra các góc để khi cắt, phần nhân nằm cân đối.
- Gấp và buộc. Bác khép các mép lá rồi buộc lạt vừa tay. Mép nào trượt ra, bác giữ lại góc đó và chỉnh cho kín trước khi kéo lạt.
Bác nhìn lại mặt bánh sau khi buộc. Góc hơi tròn vẫn được, miễn lá ôm kín và lạt giữ được nếp gấp khi nhấc bánh.
Luộc bánh chưng bao lâu thì chín?
Nồi đã sôi được một lúc, nhìn lại thấy mép bánh trên cùng nhô khỏi nước là lúc bác cần châm thêm. Với cách nấu bánh chưng này, em gợi ý bác để sẵn nước sôi bên cạnh để châm kịp lúc mà không làm nồi đang luộc ngừng sôi.

- Lót đáy nồi. Bác dùng lạt hoặc sống lá dong lót đáy để bánh tránh áp trực tiếp vào đáy nồi. Xếp bánh khít nhau rồi đổ nước đến khi ngập cả bánh trên cùng.
- Giữ nước sôi đều. Bánh thường luộc khoảng 8-12 tiếng. Mẻ ít bánh nhỏ luộc khoảng 5 tiếng, còn mẻ nhiều bánh to thường cần 10-12 tiếng.
- Châm nước và đảo bánh. Bác đảo vị trí bánh giữa chừng để các chiếc chín đều. Khi nước cạn, bác châm nước sôi cho ngập trở lại vì nước lạnh làm ngắt sôi, nếp dễ chín dở.
Bác nhờ người trông nồi thì dặn câu này. “Thấy nước xuống gần mặt bánh thì châm nước sôi cho ngập nhé.” Khi cắt chiếc bánh đã luộc, bác nhìn phần nếp sát nhân. Nếp chín thì hạt trong, dẻo, dính vào nhau và không còn lõi trắng đục.
Cách ép bánh chưng và bảo quản sau khi luộc
Ép bánh khi còn nóng
Bánh vừa vớt còn đọng nước ở các nếp gấp. Bác rửa hoặc nhúng bánh qua nước lạnh cho trôi nhựa lá, xếp bánh thành lớp rồi đặt vật nặng lên khi bánh còn nóng. Ép vài tiếng giúp nước thoát ra và bánh chặt lại, khi cắt dễ giữ miếng hơn.
Trước khi cất, bác nhìn mép gấp và đáy bánh. Lá đã ráo, nước thôi rỉ ra thì mới đem cất, vì bánh còn ẩm dễ nhanh thiu.
Bảo quản bánh chưng theo chỗ cất
Theo Hello Bacsi, bánh để ở nhiệt độ phòng nơi khô thoáng giữ được khoảng 3-5 ngày, trong ngăn mát khoảng 7-10 ngày và trong ngăn đá khoảng 2-3 tuần. Bác tính trước số bánh sẽ ăn trong vài bữa để chọn chỗ cất ngay khi bánh đã ráo.
Bánh từ ngăn đá, bác chuyển xuống ngăn mát 10-12 tiếng cho rã đông rồi hấp lại. Bánh để ngăn mát bị cứng thì bác hấp cho mềm hoặc đem rán để đổi vị. Bác ngửi và nhìn bánh khi mở lá, thấy mùi chua, nhớt hoặc mốc thì bỏ.
Bánh chưng bị sượng, nhão và các lỗi hay gặp
Cắt bánh ra mà thấy nếp trắng đục hoặc miếng bánh mềm nhão, bác thử dò lại từ khâu ngâm đến khâu ép. Còn lúc bánh chưa xuống nồi, bác vẫn kịp sửa các mép lá, chỉnh lạt và dàn lại nếp.
| Dấu hiệu | Nguyên nhân thường gặp | Cách xử lý hoặc phòng lần sau |
|---|---|---|
| Nếp sượng | Ngâm nếp chưa đủ, nước cạn làm bánh lộ lên hoặc châm nước lạnh. | Ngâm đủ giờ, giữ nước ngập bánh và châm bằng nước sôi. Bánh còn sượng thì bác thử luộc thêm. |
| Bánh nhão | Lạt buộc lỏng, luộc quá lâu hoặc chưa ép bánh. | Buộc vừa tay, canh giờ theo cỡ bánh và ép lúc còn nóng cho nước thoát ra. |
| Lá kém xanh | Lá quá non, quá già hoặc bánh chưa được rửa qua nước lạnh sau khi vớt. | Chọn lá xanh đậm, vừa độ và rửa hoặc nhúng bánh qua nước lạnh khi vớt. |
| Nhân lệch | Nếp dàn chưa đều. | San nếp tới bốn góc và đặt thịt ở giữa trước khi phủ đậu. |
| Bánh nhanh thiu, mốc | Bánh còn nước hoặc chỗ cất ẩm. | Ép cho ráo hẳn rồi chọn nơi khô thoáng để cất. |
Sự tích bánh chưng và ý nghĩa của chiếc bánh vuông ngày Tết
Chuyện Lang Liêu dâng bánh lên vua cha
Lúc ngồi canh nồi bánh, em kể bác nghe chuyện Lang Liêu trong “Truyện bánh chưng”, chép trong tập truyện cổ Lĩnh Nam chích quái. Tương truyền vào đời vua Hùng thứ sáu, sau khi phá xong giặc Ân, trong nước thái bình, vua lo việc truyền ngôi. Vua họp hai mươi hai vị quan lang, bảo ai dâng được lễ vật hợp ý để cúng Tiên Vương cho tròn đạo hiếu thì sẽ được truyền ngôi.
Theo truyện, các lang đua nhau đi săn, chài lưới, tìm của ngon vật lạ, mang về toàn sơn hào hải vị. Lang Liêu là con thứ mười tám, mẹ mất sớm, nhà nghèo, chỉ có gạo. Trong mơ, chàng được thần nhân bảo rằng trong trời đất không gì quý bằng gạo, vì gạo nuôi sống con người và ăn mãi không chán. Tỉnh dậy, chàng lựa hạt nếp trắng tinh, không sứt mẻ, vo sạch, lấy lá xanh gói thành hình vuông, đặt nhân vào giữa rồi luộc chín.
Truyện kể vua nếm bánh thấy ngon, ăn không chán, bèn lấy bánh cúng tổ tiên và truyền ngôi cho Lang Liêu. Vua dùng bánh dâng cúng cha mẹ vào dịp lễ Tết cuối năm, dân chúng cũng làm theo. Truyện chép tục ấy lấy tên Lang Liêu, gọi là “Tết Liệu”.
Bánh vuông, bánh tròn và lớp lá bọc ngoài
Trong truyện, Lang Liêu làm bánh giầy tròn tượng trưng cho trời và bánh chưng vuông tượng trưng cho đất, theo quan niệm “trời tròn, đất vuông”. Lớp lá ôm lấy phần nhân gợi công ơn sinh thành, dưỡng dục, như cha mẹ che chở cho con. Bác thử kể đến đoạn này lúc cả nhà đang ngồi gấp lá hoặc thức canh nồi. Chuyện lòng hiếu nghĩa cũng bắt đầu từ những việc gần gũi như tự tay gói chiếc bánh để dâng tổ tiên.
Truyền thuyết và lịch sử nên hiểu thế nào?
Chuyện Lang Liêu là truyền thuyết kể về nguồn gốc chiếc bánh. Ngày nay, cách hiểu quen thuộc là bánh chưng vuông tượng trưng cho đất, bánh giầy tròn hơi dẹt tượng trưng cho trời. Giáo sư Trần Quốc Vượng cho rằng bánh chưng nguyên thủy có dáng tròn dài, giống bánh tày ở xứ Đoài, Kinh Bắc, Hưng Hóa và bánh tét ở miền Nam. Bác nhìn chiếc bánh vuông ngoài Bắc hay đòn bánh tét trong Nam đều thấy cùng một tấm lòng dâng tổ tiên.
Ngày nay, bánh chưng còn được làm để dâng lễ Giỗ Tổ Hùng Vương vào mùng 10 tháng 3 âm lịch. Hằng năm, Lễ hội Đền Hùng ở Phú Thọ có hội thi làm bánh chưng, bánh giầy dâng tổ tiên.
Ăn bánh chưng với gì?
Đĩa bánh chưng vừa cắt có nếp dẻo, đậu bùi và nhân ba chỉ. Bác dọn thêm đĩa dưa hành, ăn xen một miếng cho đỡ ngấy. Bác muốn tự muối để ăn cùng bánh thì xem cách làm hành tím muối dưa.

Bác dọn giò lụa hoặc có bánh chưng rán thì em gợi ý Nước mắm Tĩn Cá Cơm Ruột Đỏ 60N để chấm. Theo mô tả trên trang sản phẩm, mắm có hương cá chín, vị đậm và hậu ngọt. Bác chấm nhẹ đầu miếng giò hoặc một góc bánh rán để vẫn nếm được vị của món.
Khách Vu Thi nhận xét về loại 60N trên trang Làng Chài Xưa. “Nước mắm này thơm ngon, độ đạm cao, hơi mặn.” Bác thích chấm đậm thì rót ra chén nhỏ và thử một chút trước. Nhà ít người, chỉ cần ướp thịt và chấm vài bữa Tết thì em thấy một chai 40N là đủ, bác chưa cần mua thêm chai 60N.
Bác đang tính món dọn bên đĩa bánh thì xem thêm 20 món ăn ngày Tết hoặc món Tết nấu với nước mắm.
Câu hỏi thường gặp
Gói bánh chưng cần nguyên liệu gì?
Cho một chiếc vuông cỡ vừa, bác cần 400 g gạo nếp, 200 g đậu xanh tách vỏ, 200 g thịt ba chỉ, 4 lá dong và 1 bó lạt. Bác chuẩn bị thêm muối, tiêu, hành tím và chút nước mắm để nêm và ướp thịt.
Luộc bánh chưng bao lâu thì chín?
Bác tính khoảng 8-12 tiếng cho mẻ thông thường. Mẻ ít bánh nhỏ luộc khoảng 5 tiếng, còn mẻ nhiều bánh to thường cần 10-12 tiếng. Bác giữ nước sôi đều và ngập bánh suốt lúc luộc.
Vì sao bánh chưng bị sượng?
Nếp dễ sượng khi ngâm chưa đủ, nước luộc cạn làm bánh lộ lên hoặc bác châm nước lạnh khiến nồi ngừng sôi. Bánh còn sượng thì bác thử luộc thêm.
Vì sao phải ép bánh chưng sau khi luộc?
Bác ép khi bánh còn nóng để nước thoát ra và bánh chặt lại. Bác chờ bánh ráo hẳn rồi cất vì bánh còn ẩm dễ nhanh thiu.
Bánh chưng để được bao lâu?
Bác cất bánh ở nhiệt độ phòng nơi khô thoáng khoảng 3-5 ngày, trong ngăn mát khoảng 7-10 ngày hoặc trong ngăn đá 2-3 tuần. Bánh có mùi chua, nhớt hoặc mốc thì bác bỏ.
Bánh chưng có ý nghĩa gì trong ngày Tết?
Theo truyền thuyết Lang Liêu, bánh chưng vuông tượng trưng cho đất, còn lá bọc lấy nhân gợi công ơn sinh thành, dưỡng dục của cha mẹ. Khi bác tự tay gói bánh dâng tổ tiên ngày Tết, chiếc bánh cũng là cách bày tỏ lòng hiếu nghĩa.
Nguồn tham khảo
Bác muốn xem thêm về cách làm bánh và sự tích Lang Liêu thì tham khảo các nguồn em dùng dưới đây.
- Shopee Blog: Cách gói bánh chưng bằng lá dong
- Hello Bacsi: Cách làm bánh chưng
- Hello Bacsi: Cách bảo quản bánh chưng
- Vietnamtourism: Cách làm và cách ăn bánh chưng ngày Tết
- Wikipedia: Bánh chưng
- Tạp chí Công Thương: Bánh chưng, bánh giầy biểu tượng của lòng hiếu nghĩa
Lời kết
Sáng Tết, bác mở lạt, cắt chiếc bánh đầu tiên, để lộ lớp đậu vàng ôm miếng ba chỉ hồng. Có đĩa dưa hành đặt cạnh, ai ghé bếp cũng có sẵn một miếng để nếm.
Chiếc bánh tự gói đã là một món biếu, bác ạ.
Bác muốn gửi kèm chút mắm cho người thân dùng trong mấy bữa Tết thì em mời bác xem quà Tết Làng Chài Xưa hoặc hộp quà Đậm Đà Tình Thân bình gốm. Bác gửi bánh thì dặn thêm một câu. “Bánh nhà gói, bác cất ngăn mát, lúc ăn hấp lại cho mềm nhé.”
Tìm hiểu Bảo Tàng Nước Mắm tại Việt Nam
Nước mắm, một gia vị truyền thống của Việt Nam. Bảo tàng nước mắm đầu tiên tại Việt Nam nằm ở địa chỉ: số 360 Nguyễn Thông, Phú Thủy, tỉnh Lâm Đồng. Đến đây, bác sẽ được khám phá lịch sử và quy trình sản xuất nước mắm, bác sẽ hiểu rõ hơn về vai trò văn hóa và kinh tế của nước mắm trong cuộc sống hàng ngày của người dân Việt Nam.
Tìm hiểu chi tiết tại Bảo Tàng Làng Chài Xưa
Fanpage: https://www.facebook.com/LangChaiXua.VN
Website: Langchaixua.vn
Hotline: 039.3400.151


ĐẶC SẢN CỦA LÀNG CHÀI XƯA
Gia vị tiện lợi
Thùng 6 Chai Nước Tương Shiitake 525ml ‑ Tặng Nước Tương Ăn Bún
Tặng tương tỏi ớt
612.000₫Giá gốc là: 612.000₫.360.000₫Giá hiện tại là: 360.000₫.Nước Mắm Tĩn
Cặp 2 Chai Thủy Tinh ‑ Nước Mắm Tĩn Cá Cơm Ruột Đỏ Độ Đạm 60N 250ml
360.000₫Giá gốc là: 360.000₫.220.000₫Giá hiện tại là: 220.000₫.Nước Mắm Tĩn
Hộp 2 Chai Nước Mắm Tĩn Cá Cơm Ruột Đỏ 60N 500ml Chai Thủy Tinh ‑ Tặng Sốt Trộn Gỏi và Nước Tương 3 Trong 1
Tặng sốt gỏi + tương
720.000₫Giá gốc là: 720.000₫.420.000₫Giá hiện tại là: 420.000₫.Nước Mắm Tĩn
Thùng 6 Chai Nước Mắm Tĩn Cá Cơm Ruột Đỏ 60N 500ml Chai Thủy Tinh ‑ Tặng 3 Sốt Trộn Gỏi và 3 Nước Tương 3 Trong 1
Tặng 3 sốt + 3 tương
2.142.000₫Giá gốc là: 2.142.000₫.1.260.000₫Giá hiện tại là: 1.260.000₫.Nước Mắm Tĩn
Combo 2 Bình Gốm Nước Mắm Tĩn Tôm Biển Hồng Ngọc Đại Dương 60N 500ml ‑ Tặng Sốt Trộn Gỏi và Nước Tương 3 Trong 1
Tặng sốt gỏi + tương
1.800.000₫Giá gốc là: 1.800.000₫.800.000₫Giá hiện tại là: 800.000₫.Nước mắm
Nước mắm Tĩn nhãn xưa cá cơm than độ đạm 41N-500ml
320.000₫Giá gốc là: 320.000₫.275.000₫Giá hiện tại là: 275.000₫.Nước Mắm Tĩn
Hộp 2 Chai Nước Mắm Tĩn Nhãn Đỏ Cá Cơm Than 40N 525ml Chai Thủy Tinh
350.000₫Giá gốc là: 350.000₫.325.000₫Giá hiện tại là: 325.000₫.Nước mắm
Nước mắm tôm biển hồng ngọc 125ml ‑ làng chài xưa
32.300₫Giá gốc là: 32.300₫.19.000₫Giá hiện tại là: 19.000₫.