Phan Thiết hay Phú Quốc? Tìm hiểu nguồn gốc nước mắm

luu ban nhap tu dong 2

Tác giả: Ngọc Thu - Người Lan Tỏa Vị Xưa

Đứng bên nồi cá kho, bác vừa muốn thêm chút mắm cho thơm, vừa ngại quá tay, rồi nhìn chai trên kệ lại tự hỏi nghề làm mắm xưa bắt đầu ở Phan Thiết hay Phú Quốc. Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, tư liệu về nguồn gốc nước mắm ghi nhận nghề làm mắm cá cơm lâu đời ở Bình Thuận. Câu hỏi nơi làm ra nước mắm đầu tiên ở Việt Nam vẫn để ngỏ. Em kể bác nghe từ chuyện ủ cá trong vại đến lúc tĩn mắm xuống ghe, rồi trở về với cách nêm chấm cho vừa bữa cơm nhà.

Chuyện bác muốn biết Điều cần nhớ
Phan Thiết hay Phú Quốc? Tư liệu được Làng Chài Xưa giới thiệu ghi lại nghề mắm Bình Thuận và chuyện giao thương ở Phan Thiết.
Ủ chượp là gì? Cá được rửa sạch, ướp muối rồi đem ủ. Chuyện nghề kể về vại đất và cả thùng lều gỗ.
Vì sao gọi là nước mắm Tĩn? Người xưa quen gọi nước mắm rin đựng trong tĩn gốm là nước mắm Tĩn.
Làm sao nêm vừa tay? Bác rót mắm ra thìa, cho từng chút rồi nếm sau khi khuấy đều. Với món kho, bác nếm lại khi nước kho đã rút.

Chữ ủ chượp kể gì về nguồn gốc nước mắm?

Nhìn thấy chữ ủ chượp trên nhãn chai, bác dễ hình dung đó là chuyện để cá với muối cho chín dần. Riêng chữ chượp từ đâu mà có thì ít khi được giải thích ngay trên nhãn. Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, cách làm nước mắm của người Chăm trong câu chuyện nghề bắt đầu bằng việc rửa sạch cá, ướp muối đậm hay nhạt tùy cách làm, rồi cho cá đã ướp vào vại đất. Tư liệu ghi lại cách gọi bằng tiếng Chăm là Chsơt Chsot Thin.

Tư liệu về ủ chượp trong nghề nước mắm truyền thống
Bác gặp chữ ủ chượp là gặp cách gọi gắn với việc ủ cá đã ướp muối.

Cũng theo lời kể ấy, khi người Kinh đến vùng làng chài Phan Thiết và học cách làm mắm của người Chăm, cách phát âm dần thành tiếng chượp. Về sau, khi lượng cá nhiều hơn và người làm nghề dùng thùng lều gỗ lớn, họ vẫn gọi công đoạn ấy là ủ chượp. Làng Chài Xưa cũng giới thiệu rằng tên Phan Thiết gắn với cách gọi Măng Thít của người Chăm.

Lần tới gặp chữ này, bác thử đọc tiếp xem nhãn ghi nguyên liệu gì và giới thiệu cách ủ ra sao. Đọc hai chỗ ấy giúp bác đối chiếu cách làm ghi trên nhãn với câu chuyện nghề vừa đọc.

Chữ chượp gắn với việc ủ cá đã ướp muối.

Sử sách ghi gì về nguồn gốc nước mắm ở Bình Thuận?

Khi hai người ngồi cùng mâm, một người nhớ mắm Phú Quốc, người kia nhắc mắm Phan Thiết, bác muốn biết sử sách thực sự ghi đến đâu. Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, sách Đại Nam Nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn ghi nhận nghề làm nước mắm cá cơm ở Bình Thuận đã hình thành từ cuối thời các chúa Nguyễn. Tư liệu nhắc đến khoảng 50 người cư trú ở phường Đông Quang và việc hằng năm họ nộp nước mắm cùng mắm tép về kinh đô.

Tư liệu về nguồn gốc nghề nước mắm Phan Thiết
Bác lần theo ghi chép về nghề mắm cá cơm từ phường Đông Quang.

Phần gia phả Nguyễn Phúc Tộc được Làng Chài Xưa dẫn lại gắn việc hình thành nghề với thời chúa Nguyễn Phúc Côn, giai đoạn 1733 đến 1765. Theo phần giới thiệu ấy, vào đầu thế kỷ XIX, hằng năm nhà Nguyễn dùng 3 chiếc ghe bầu lớn để chở nước mắm và hải sản khô từ Phan Thiết về kinh thành vào tiết Tiểu Mãn và Đại Thử.

Trong chuyện nghề mà Làng Chài Xưa giới thiệu, ông Trần Gia Hòa được nhắc là ông tổ nghề mắm Phan Thiết, được vua Nguyễn ban tước quan bát phẩm vì có công với nghề. Khi kể lại cho người nhà, bác cứ nhắc Bình Thuận cùng phường Đông Quang, vì đó là địa danh có trong ghi chép được dẫn. Bác muốn đọc kỹ hơn, em mời xem bài lịch sử hình thành ngành nước mắm truyền thống Phan Thiết.

Phường Đông Quang là cái tên bác dễ tra lại.

Tĩn gốm giữ nước mắm thế nào khi đi xa?

Gói một chai mắm cho người thân mang đi xa, bác thường thử vặn lại nắp trước khi bọc vì chỉ cần rỉ ra một chút là cả túi ám mùi. Người làm mắm Phan Thiết xưa cũng phải lo chuyện giữ kín mắm suốt chuyến ghe. Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, họ dùng tĩn gốm làm từ đất sét, đặt nắp lên rồi trám kín bằng hỗn hợp vôi trộn nước, dây tơ hồng và mật đường.

Mỗi tĩn chứa khoảng 3,7 lít. Bên ngoài có dây bện bằng lá khô để xách hoặc khiêng, còn trên thân tĩn người ta dán nhãn vuông. Theo lời kể của Làng Chài Xưa, tên nước mắm Tĩn gắn với cách gọi mắm rin nguyên chất đựng trong những chiếc tĩn gốm ấy.

Tư liệu về tĩn gốm đựng nước mắm rin Phan Thiết
Dây bện bên ngoài tĩn giúp người xưa xách và khiêng mắm, bác ạ.

Bác mang chai mắm đang dùng sang nhà người thân thì thử lau khô quanh miệng chai, vặn lại nắp rồi đặt chai đứng trong túi riêng. Miệng chai khô giúp bác dễ thấy vệt mắm mới rỉ ra khi kiểm tra lại. Còn khi bác thắc mắc vì sao chữ Tĩn vẫn xuất hiện trên tên gọi ngày nay, em gửi bác bài ý nghĩa của tên gọi thương hiệu nước mắm Tĩn.

Kín nắp rồi mới gói.

Ghe bầu đưa tĩn mắm Phan Thiết đi đâu?

Thấy một tĩn gốm đầy mắm, bác thử hình dung cảnh đưa tĩn qua tấm ván bắc từ bờ xuống ghe. Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, ghe bầu có gốc từ xứ Quảng, rồi được thợ thuyền Mũi Né cải tiến khi đưa vào sử dụng ở Phan Thiết. Ghe thường đậu cách bờ vài thước, người ta bắc ván dài để chuyển hàng qua khoảng cách ấy.

Người gánh dùng đòn tre có dây dừa buộc ở hai đầu. Mỗi dây chừa khoảng 30 đến 40 cm, đầu dây buộc một đoạn cật tre dài chừng 20 cm theo hình chữ T. Họ móc chéo dây tĩn vào thanh cật tre để đưa mắm lên ghe. Chuyện nghề do Làng Chài Xưa kể lại còn nhắc đến những cô gái gánh từ 6 đến 10 tĩn một lượt.

Từ sông Cà Ty, những ghe chở tĩn mắm đi khắp lục tỉnh Nam Kỳ, ra miền Trung rồi tới miền Bắc, theo giới thiệu của Làng Chài Xưa. Khi kể cho người nhà, bác thử dùng hai ngón tay làm hình chữ T để các cháu dễ hình dung chỗ móc dây tĩn. Qua đường đi của ghe bầu, bác cũng hiểu vì sao tên mắm Phan Thiết được biết đến ở những nơi xa làng chài.

Tĩn lên ghe bằng đòn gánh.

Nêm và chấm thế nào để mắm vừa miệng?

Lúc nồi kho đang sôi, bác dễ muốn rót thêm mắm ngay khi thấy nước kho còn nhạt. Nước rút dần thì vị mặn sẽ rõ hơn, nên em gợi ý bác để dành lần nếm cuối cho lúc món đã gần đạt độ sệt mong muốn. Với chén chấm, bác thử nếm cùng miếng thức ăn, vì rau luộc và cá đã ướp gia vị sẽ cho cảm giác mặn khác nhau.

  1. Rót mắm ra thìa trước khi nêm. Bác dễ nhìn lượng mắm sắp cho vào và dừng đúng lúc, nhất là khi vừa mở chai mới. Bác đứng bếp cùng người nhà thì dùng lời dặn này cũng gọn. “Rót ra thìa trước, để em nếm rồi thêm.”
  2. Khuấy đều rồi nếm lại. Bác lấy chút nước kho bằng thìa sạch, để nguội bớt rồi nếm vì khi còn quá nóng, vị khó nhận rõ. Đến lúc nước kho vừa sánh và vị mặn đã hợp với miếng cá ăn cùng cơm, bác dừng nêm.
  3. Chấm thử bằng món sẽ dọn. Bác gắp một miếng rau đã ráo nước hoặc một miếng cá nhỏ để thử. Rau còn đọng nước dễ làm loãng mắm trong chén, còn miếng cá đã nêm cho bác biết vị chấm khi ăn cùng món có cần dịu thêm hay không.

Chấm thử một miếng là dễ biết.

Lỗi hay gặp Cách gỡ
Nồi kho vừa miệng lúc còn nhiều nước, đến lúc sệt lại thì mặn. Bác châm từng chút nước nóng, lắc nhẹ nồi cho nước kho hòa đều rồi nếm lại. Khi nước kho vừa áo nhẹ lên miếng cá và ăn cùng cơm thấy vừa miệng, bác tắt bếp để nước kho khỏi rút thêm.
Chén mắm nguyên vị hơi gắt khi chấm cá đã nêm. Bác san một ít sang chén riêng, pha từng chút nước đun sôi để nguội rồi chấm thử. Làm riêng giúp bác còn mắm nguyên vị để châm lại khi lỡ pha nhạt.
Rót dư mắm ra chén. Bác rót vừa đủ dùng ngay từ đầu và đậy chai sau khi rót. Phần đã chấm dở để riêng vì vụn thức ăn hoặc nước từ món luộc dễ lẫn vào chén.

Chọn nước mắm cho món chấm nhà bác

Trên mâm có rau luộc và cá chiên, bác muốn chén mắm thơm vừa đủ để vẫn nếm ra vị cá. Em gợi ý bác chọn theo hương mắm cả nhà quen dùng rồi rót thử một ít. Nếm cùng món giúp bác quyết định giữ nguyên vị hay pha dịu đi.

Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, cách làm mắm truyền thống của hãng dùng cá cơm than và muối, ủ trong thùng gỗ đủ 12 tháng rồi kéo rút trực tiếp. Mắm rin được mô tả là sánh đặc. Cách gọi nước mắm Tĩn ngày nay gợi lại những tĩn gốm đựng mắm rin từng theo ghe bầu đi xa.

Hình tư liệu về nước mắm Tĩn của Phan Thiết
Bác nhìn tĩn gốm là thấy vật đựng mắm đã thành tên gọi.

Bác thích hương tôm ruốc biển thì em gợi ý Nước mắm Tĩn hiệu Tôm Biển, bình gốm đỏ 500ml, độ đạm 60N. Bác thử chấm trực tiếp với miếng rau luộc đã ráo nước để dễ nhận ra hương tôm ruốc biển. Khi dọn chén mắm ra mâm, bác cứ dặn “Chấm nhẹ tay trước, vừa miệng rồi thêm.”

Với bác quen hương cá chín, Nước mắm Tĩn Cá Cơm Ruột Đỏ độ đạm 60N chai thủy tinh 500ml dùng được để chấm trực tiếp hoặc pha nước chấm theo khẩu vị. Theo mô tả của Làng Chài Xưa, mắm có vị đậm và hậu ngọt. Bác chấm thử một góc miếng cá chiên rồi để ý vị còn lại sau khi nuốt. Muốn vị dịu hơn, bác pha riêng phần dùng trong bữa để dễ chỉnh từng chút.

Bác mới thử một vị hoặc ở nhà ít dùng mắm chấm thì khoan mua bình lớn. Quy cách nhỏ hợp hơn khi cả nhà còn đang thử khẩu vị. Lúc xem nhãn, bác đối chiếu tên, dung tích và cách dùng với món thường dọn để chọn lượng mắm vừa sức dùng.

Mua vừa đủ cho nhà bác.

Câu hỏi thường gặp

Em để các câu trả lời ngắn ở đây để bác tiện xem lại khi đọc nhãn hoặc chuẩn bị chén chấm.

Nguồn gốc nước mắm Việt Nam là Phan Thiết hay Phú Quốc?

Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, các ghi chép được dẫn trong bài cho thấy nghề mắm cá cơm ở Bình Thuận đã hình thành từ cuối thời các chúa Nguyễn. Khi bác muốn biết nơi nước mắm xuất hiện đầu tiên trên cả nước, câu hỏi ấy vẫn để ngỏ với những tư liệu này.

Ủ chượp nước mắm nghĩa là gì?

Em hiểu theo chuyện nghề Làng Chài Xưa giới thiệu là cá được rửa sạch, ướp muối rồi cho vào dụng cụ để ủ. Bác sẽ thấy cách gọi ủ chượp được dùng cho cả vại đất và thùng lều gỗ trong câu chuyện nghề Phan Thiết.

Nghề nước mắm Phan Thiết có từ bao giờ?

Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, ghi chép về nghề mắm ở Bình Thuận nhắc đến cuối thời các chúa Nguyễn. Bác muốn nhớ một mốc để tra lại thì phần gia phả được dẫn trong bài gắn việc hình thành nghề với giai đoạn 1733 đến 1765.

Tại sao gọi là nước mắm Tĩn?

Theo chuyện nghề Làng Chài Xưa giới thiệu, người xưa gọi mắm rin nguyên chất đựng trong tĩn gốm là nước mắm Tĩn. Bác cứ hình dung chiếc tĩn có nắp trám kín và dây bện bên ngoài để tiện xách khi đưa mắm đi xa.

Nước mắm chấm bị mặn thì pha thế nào?

Em gợi ý bác san phần mắm cần dùng ra chén riêng, thêm từng chút nước đun sôi để nguội rồi khuấy đều. Bác chấm thử cùng một miếng thức ăn và dừng khi còn nhận ra mùi mắm mà vị mặn đã vừa miệng.

Nồi cơm vừa mở nắp, đĩa cá chiên được chuyền qua tay, bác kéo chén mắm lại gần người ngồi cuối mâm. Bữa nào muốn đổi sang chén chấm có tỏi ớt, em mời bác xem cách làm nước mắm tỏi ớt của Làng Chài Xưa.

Tìm hiểu Bảo Tàng Nước Mắm tại Việt Nam

Nước mắm, một gia vị truyền thống của Việt Nam. Bảo tàng nước mắm đầu tiên tại Việt Nam nằm ở địa chỉ: số 360 Nguyễn Thông, Phú Thủy, tỉnh Lâm Đồng. Đến đây, bác sẽ được khám phá lịch sử và quy trình sản xuất nước mắm, bác sẽ hiểu rõ hơn về vai trò văn hóa và kinh tế của nước mắm trong cuộc sống hàng ngày của người dân Việt Nam.

Tìm hiểu chi tiết tại Bảo Tàng Làng Chài Xưa

Fanpage: https://www.facebook.com/LangChaiXua.VN

Website: Langchaixua.vn

Hotline: 039.3400.151

ĐẶC SẢN CỦA LÀNG CHÀI XƯA

(3) Giá gốc là: 612.000₫.Giá hiện tại là: 360.000₫.
(37) Giá gốc là: 360.000₫.Giá hiện tại là: 220.000₫.
(30) Giá gốc là: 720.000₫.Giá hiện tại là: 420.000₫.
(5) Giá gốc là: 2.142.000₫.Giá hiện tại là: 1.260.000₫.
(11) Giá gốc là: 1.800.000₫.Giá hiện tại là: 800.000₫.
(6) Giá gốc là: 320.000₫.Giá hiện tại là: 275.000₫.
(46) Giá gốc là: 350.000₫.Giá hiện tại là: 325.000₫.
(7) Giá gốc là: 32.300₫.Giá hiện tại là: 19.000₫.