Tác giả: Ngọc Thu - Người Lan Tỏa Vị Xưa
Bác vừa dọn đĩa cá chiên, rót mắm ra chén rồi chần chừ vì sợ chấm vào sẽ át mất vị cá. Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, lịch sử nước mắm Phan Thiết gắn với chuyện ngư dân dùng muối giữ cá, rồi nghề lớn dần từ chum chượp đến thùng gỗ và những chuyến ghe chở tĩn đi xa. Còn ở bếp nhà, em gợi ý bác nếm mắm cùng miếng thức ăn và châm từng ít khi nêm, vì chén chấm cá chiên và nồi kho đang rút nước cần thử vị vào những lúc khác nhau.
| Chuyện bác muốn biết | Điều cần nhớ |
|---|---|
| Nghề làm mắm bắt đầu từ đâu? | Tư liệu Làng Chài Xưa kể về ngư dân Chăm Pa dùng muối ủ cá. Nghề sản xuất nước mắm ở Phan Thiết hình thành hơn 300 năm trước. |
| Nghề mở rộng bằng cách nào? | Người làm nghề chuyển dần từ chum, vại, mái sang thùng gỗ chứa được từ 5 đến 10 tấn cá. Ghe bầu đưa mắm đựng trong tĩn sành đi nhiều nơi. |
| Vì sao sản lượng lên xuống? | Tư liệu ghi nhận những đợt suy giảm của nguồn cá ven bờ và những hạn chế trong quá trình cải tạo nghề cá. |
| Thử vị mắm thế nào cho vừa bữa cơm? | Thử chén chấm cùng miếng thức ăn. Với món kho, nếm lại khi nước kho gần đến độ sệt bác muốn rồi mới châm thêm mắm. |
Cội nguồn của lịch sử nước mắm Phan Thiết
Bác nhìn rổ cá vừa mua về, phần chưa kịp nấu đã phải tính cách cất. Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, ngư dân Chăm Pa sống ở vùng đất này xưa cũng phải tính cách giữ cá tôm đánh bắt được khi chưa bán hết. Họ dùng muối để ủ cá. Tư liệu giải thích chữ “chượp” có gốc tiếng Chăm Pa, còn nước mắm từng được gọi là “mắm nước”.
Thời điểm nước mắm xuất hiện lần đầu khó xác định. Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, nghề sản xuất nước mắm ở Phan Thiết hình thành hơn 300 năm trước, trong bối cảnh cư dân từ miền ngoài đến lập nghiệp. Cuối thế kỷ 17, khi đạo quân do Nguyễn Hữu Cảnh lãnh đạo tiến sâu vào phương Nam, ngư dân từ Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định và Phú Yên vượt biển đến vùng đất này. Từ những lều tạm dọc bờ sông, bãi biển, họ dần dựng nhà rồi góp sức xây dinh, vạn và lăng thờ thần Cá Voi.

Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, đình làng Vạn Thủy Tú ở phường Đức Thắng được xây năm 1762 và là ngôi vạn có niên hiệu sớm nhất ở Phan Thiết. Khi kể cho con cháu, bác thử bắt đầu bằng chữ “chượp” để nói chuyện giữ cá, rồi nhắc đến ngôi vạn để kể chuyện người đi biển dựng làng.
Mốc 1762 gắn với ngôi vạn.
Bác muốn xem thêm bối cảnh cư dân ven biển và nghề chượp cá, em mời bác đọc bài nước mắm Phan Thiết truyền thống với hơn 300 năm phát triển.
Từ chum chượp đến thùng gỗ lớn
Bác đọc chuyện làm mắm, gặp cả chữ “ủ chượp” lẫn “kéo rút” trong cùng một đoạn thì dễ lẫn hai khâu. Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, muối chượp là việc ủ cá với muối, còn kéo rút sống là phương pháp lấy nước mắm, từ mắm nước thô đến thành phẩm. Khi đọc, bác thử dò xem người làm nghề đang chuẩn bị cá để ủ hay đang lấy nước mắm. Động tác được tả sẽ giúp bác nhận ra khâu nào đang diễn ra.
Ủ cá trước, lấy mắm sau.
Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, lúc đầu người làm nghề dùng chum, vại và mái để muối chượp. Về sau, họ tiếp thu kỹ nghệ làm thùng rượu vang từ thương buôn châu Âu và chuyển dần sang thùng gỗ chứa từ 5 đến 10 tấn cá. Sức chứa tăng giúp các nhà chượp mở rộng sản xuất. Bác thử hình dung việc chuyển từ từng chum sang thùng chứa hàng tấn cá để thấy quy mô cơ sở đã thay đổi ra sao.
Bác tò mò về cách làm nước mắm cá cơm ở quy mô gia đình thì em mời bác đọc phần chuẩn bị nguyên liệu và dụng cụ trước khi xem các bước ủ. Thứ tự ấy giúp bác dễ theo dõi cách sơ chế và muối cá trong bài chỉ dẫn cách làm nước mắm cá cơm truyền thống tại nhà.
Những chuyến ghe trong lịch sử nước mắm Phan Thiết
Bác nhìn chiếc tĩn sành có quai xách, thử hình dung người ta đưa từng tĩn mắm xuống ghe để chuyển hàng đi xa. Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, ghe bầu từng chở những tĩn như thế ra miền Bắc, vào Sài Gòn và đi khắp lục tỉnh Nam Kỳ. Khi kể chuyện cho con cháu, bác bắt đầu từ chiếc quai rồi nhắc đến những nơi ghe từng ghé. Một vật dễ hình dung giúp câu chuyện nhiều địa danh dễ nhớ hơn.
Mắm theo ghe đi xa.
Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, những tên hàm hộ được nhắc đến trong thế kỷ 19 có Bát Xì, Lục Thị Đậu, Cửu Phùng và Cửu Sanh. Sang đầu thế kỷ 20, tư liệu kể thêm về Hồng Hương, Mậu Xuyên, Hoàng Hương và Hồng Sanh. Bác gặp chữ “hàm hộ” thì cứ nhìn vào những tên đi cùng để hình dung các nhà làm và buôn mắm thời ấy.
Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, các nhà nho yêu nước từ phong trào Duy Tân lập Liên Thành Thương Quán năm 1906 để chấn hưng kinh tế. Đây là một tổ chức sản xuất nước mắm quy mô lớn thời đầu ở Phan Thiết, tập hợp cổ đông là tư sản và hàm hộ ở Phú Hài, Mũi Né, Phan Thiết. Tư liệu cũng kể một số hàm hộ đến Phú Quốc và Nam Vang, nơi có nguồn cá để gây dựng cơ sở làm mắm tại chỗ. Có hàm hộ cung cấp mắm cho quân đội viễn chinh Pháp ở Đông Dương, rồi nước mắm được xuất sang Pháp.

Bác muốn đọc tiếp về hai vùng làm mắm, em mời bác xem bài Phan Thiết hay Phú Quốc là cái nôi của nước mắm Việt Nam?
Đọc các mốc thăng trầm của nghề mắm
Bác nhìn một dãy số trong tư liệu nghề mắm, có năm ghi lượng xuất đi, có năm ghi tổng lượng sản xuất. Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, Địa chí Bình Thuận ghi nhận nghề chế biến nước mắm là một ngành công nghiệp đặc trưng của địa phương từ cuối thế kỷ 19 đến năm 1930. Năm 1904, Công sứ Pháp ở Bình Thuận đánh giá Phan Thiết là một trung tâm quan trọng của Trung Kỳ về thương mại và chế biến nước mắm.
Bác xem tên cột trước khi so số.
| Mốc thời gian | Chỉ tiêu | Số ghi trong tư liệu |
|---|---|---|
| 1895 | Lượng nước mắm xuất khẩu (lít) | 3.793.000 |
| 1909 | Kim ngạch xuất khẩu (franc) | 7.004.555 |
| 1927 | Kim ngạch xuất khẩu (franc) | 82.928.707 |
| 1927 | Lượng nước mắm xuất khẩu (lít) | 12.000.000 |
| 1930 | Sản lượng nước mắm (lít) | 40.000.000 |
| Trước 1975 | Sản lượng nước mắm (lít) | 35.000.000 |
| 1976 | Sản lượng nước mắm (lít) | 17.000.000 |
| 1987 | Sản lượng nước mắm (lít) | 8.600.000 |
| 1994 | Sản lượng nước mắm (lít) | 21.000.000 |
Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, báo cáo ngày 17/10/1930 của Công sứ Bình Thuận gửi Khâm sứ Trung Kỳ nhắc đến nước mắm như một sản phẩm đặc biệt của địa phương. Từ sau năm 1975 đến cuối thập niên 80, các hợp tác xã và công ty quốc doanh ở Phan Thiết vẫn cung ứng mắm cho nhiều thị trường trong nước, trong khi sản lượng giảm qua các mốc ghi trong bảng. Tư liệu gắn giai đoạn khó khăn với nguồn cá suy giảm, tổn hại ở vùng sinh thái ven bờ và những hạn chế trong quá trình cải tạo nghề cá.

Bác thử đặt hai dòng 1987 và 1994 cạnh nhau. Cùng ghi sản lượng bằng lít nên hai dòng ấy cho thấy lượng mắm làm ra đã tăng trở lại trong quãng này. Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, từ đầu thế kỷ 21, một số gia đình hàm hộ gặp thêm chuyện con cháu chọn công việc khác. Việc tìm lại cách làm mắm truyền thống và đưa tĩn mắm trở lại bữa cơm là cách thương hiệu Nước mắm Tĩn tiếp nối nghề.
Nêm và chấm sao cho vừa miệng
Bác gắp miếng cá chiên, chấm thử thấy vị mặn át cả vị cá, trong khi nồi kho bên bếp vẫn hơi nhạt. Em gợi ý bác thử chén chấm với chính món sắp dọn, vì cá đã ướp thì tự nó cũng có vị mặn. Với món kho, đợi nước rút gần tới độ sệt bác muốn rồi nếm, vì nước càng rút thì vị càng đậm.
Khoan châm mắm khi nước kho còn nhiều.
- Rót riêng phần mắm để thử. Bác dùng chén và thìa sạch, rót vừa đủ nếm rồi chấm cùng miếng rau luộc hoặc cá chiên. Khi vẫn nhận ra vị rau hay cá và độ mặn vừa miệng, bác đã có chén chấm hợp món.
- Chỉnh chén chấm từng chút. Với phần mắm dùng ngay còn đậm, bác thử thêm từng ít nước đun sôi để nguội rồi khuấy đều. Bác nếm với miếng cá tương tự lần trước, vì đổi sang món nhạt hơn sẽ khó biết chén mắm đã dịu tới đâu.
- Nếm món kho gần cuối. Bác múc ít nước kho ra thìa, để nguội bớt rồi nếm cho dễ nhận vị. Thấy còn nhạt, bác châm ít mắm, đảo nhẹ hoặc rưới đều nước kho rồi thử lại. Khi nước kho bám mặt thức ăn và vị vừa với miếng cơm, bác dừng tay nêm.
| Lỗi hay gặp | Cách gỡ |
|---|---|
| Nếm riêng thấy vừa, chấm cá lại đậm | Bác pha dịu phần mắm dùng ngay rồi thử trên miếng cá đã chiên, vì gia vị ướp cá cũng góp vào vị mặn. |
| Nước kho đã rút và vị hơi mặn | Bác thêm từng ít nước nóng, đun nhẹ rồi nếm lại. Nước làm vị dịu bớt, còn thêm từng ít giúp nước kho giữ được độ sệt bác muốn. |
| Chén mắm đã dùng còn thừa | Bác rót ít từ đầu rồi châm thêm khi cần. Giữ phần mắm đã chấm riêng để vụn thức ăn khỏi lẫn vào chai. |
Lúc có người phụ bếp, bác dặn gọn “Để nước kho rút thêm rồi bác nếm lại.” Khi dọn cá chiên, bác thử nói “Chấm cùng miếng cá trước rồi bác pha thêm cho vừa.” Bác muốn xem thêm cách chọn mắm dùng thường ngày, em gửi bài cách chọn nước mắm ngon cho gia đình.
Chọn mắm theo món bác hay dọn
Bác đứng trước mấy chai mắm, thử nhớ xem nhà hay dọn rau luộc, cá chiên hay món kho. Em gợi ý bác chọn chai nhỏ khi cả nhà mới thử một vị, vì nếm cùng món quen mới biết có hợp để dùng lâu dài. Nhà ít chấm mắm nguyên vị thì bình lớn cứ để dịp khác.
Mua vừa sức dùng.
Với nhà thường dọn rau luộc và cần một chai dùng cả cho món kho, em gợi ý Nước Mắm Nhỉ Cá Cơm Than Làng Chài Xưa Chai Nhựa 525ml. Theo mô tả của Làng Chài Xưa, mắm có hương cá cơm, vị thanh dịu, dùng chấm trực tiếp, nêm món kho hoặc ướp thực phẩm. Bác thử chấm với đậu hũ chiên vừa ráo dầu, vì vị đậu giúp bác nhận ra chén mắm có vừa miệng với món ăn nhẹ vị hay chưa. Còn nếm rõ vị đậu sau khi chấm là được.
Với bác thích hương tôm ruốc biển, em gợi ý dọn một chén Nước mắm Tĩn hiệu Tôm Biển cạnh đĩa cá chiên. Theo mô tả của Làng Chài Xưa, bản bình gốm đỏ mẫu mới có dung tích 500ml và độ đạm 60N, dùng chấm trực tiếp hoặc làm quà biếu. Bác rót ít ra chén riêng, để người thích mùi tôm ruốc tự chấm và người ăn nhạt dễ lấy vừa tay. Khi biếu người đã quen vị này, bác nói giản dị “Bác gửi bình mắm để nhà chấm cá trong bữa cơm.”
Câu hỏi thường gặp
Bác muốn nhớ một mốc để kể lại, em gợi ý bác đọc cả việc xảy ra bên cạnh năm ghi trong bài. Ngày dựng vạn dễ nhớ hơn khi bác gắn nó với chuyện người đi biển góp sức dựng làng.
Nhớ việc trước.
Nghề nước mắm Phan Thiết có từ bao giờ?
Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, nghề sản xuất nước mắm ở Phan Thiết hình thành hơn 300 năm trước. Khi kể lại, bác nhớ đây là mốc của nghề sản xuất ở Phan Thiết, còn thời điểm nước mắm xuất hiện lần đầu vẫn khó xác định.
Ủ chượp nước mắm là gì?
Ủ chượp là khâu ủ cá với muối. Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, ngư dân Chăm Pa dùng muối để giữ lại cá chưa bán hết. Bác nhớ chữ “ủ” trước, rồi đến chuyện kéo rút để lấy mắm.
Vạn Thủy Tú được xây năm nào?
Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, đình làng Vạn Thủy Tú ở phường Đức Thắng được xây năm 1762. Bác gắn mốc này với ngôi vạn và chuyện cư dân ven biển lập nơi thờ thần Cá Voi.
Vì sao nước mắm Phan Thiết xưa đựng trong tĩn sành?
Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, tĩn sành có quai xách là vật đựng mắm quen thuộc trên ghe bầu chở hàng đi xa. Bác để ý phần quai là dễ hình dung cách người ta xách tĩn khi chuyển mắm lên ghe.
Chén nước mắm chấm cá chiên bị mặn thì làm sao?
Bác thử thêm từng ít nước đun sôi để nguội vào phần mắm dùng ngay, khuấy đều rồi chấm lại cùng miếng cá. Khi vẫn thấy vị cá rõ và độ mặn đã vừa miệng, bác dừng pha.
Dọn chén mắm bên mâm cơm
Cơm vừa xới còn bốc hơi, bác đặt chén mắm giữa đĩa rau luộc và đĩa cá chiên để người ngồi hai bên mâm đều dễ với tay. Bác rót vừa đủ lúc dọn, vì ai thích thêm vẫn châm được, còn phần mắm trong chai giữ riêng khỏi vụn thức ăn.
Cả nhà xích ghế lại gần mâm.
Bữa nào bác muốn đổi vị cho đĩa cá, em mời bác xem cách làm nước mắm tỏi ớt. Bác cần hỏi thêm về vị mắm hợp món nhà hay nấu, cứ nhắn em qua Zalo 039.3400.151.
Tìm hiểu Bảo Tàng Nước Mắm tại Việt Nam
Nước mắm, một gia vị truyền thống của Việt Nam. Bảo tàng nước mắm đầu tiên tại Việt Nam nằm ở địa chỉ: số 360 Nguyễn Thông, Phú Thủy, tỉnh Lâm Đồng. Đến đây, bác sẽ được khám phá lịch sử và quy trình sản xuất nước mắm, bác sẽ hiểu rõ hơn về vai trò văn hóa và kinh tế của nước mắm trong cuộc sống hàng ngày của người dân Việt Nam.
Tìm hiểu chi tiết tại Bảo Tàng Làng Chài Xưa
Fanpage: https://www.facebook.com/LangChaiXua.VN
Website: Langchaixua.vn
Hotline: 039.3400.151

ĐẶC SẢN CỦA LÀNG CHÀI XƯA
Gia vị tiện lợi
Thùng 6 Chai Nước Tương Shiitake 525ml ‑ Tặng Nước Tương Ăn Bún
Tặng tương tỏi ớt
612.000₫Giá gốc là: 612.000₫.360.000₫Giá hiện tại là: 360.000₫.Nước Mắm Tĩn
Cặp 2 Chai Thủy Tinh ‑ Nước Mắm Tĩn Cá Cơm Ruột Đỏ Độ Đạm 60N 250ml
360.000₫Giá gốc là: 360.000₫.220.000₫Giá hiện tại là: 220.000₫.Nước Mắm Tĩn
Hộp 2 Chai Nước Mắm Tĩn Cá Cơm Ruột Đỏ 60N 500ml Chai Thủy Tinh ‑ Tặng Sốt Trộn Gỏi và Nước Tương 3 Trong 1
Tặng sốt gỏi + tương
720.000₫Giá gốc là: 720.000₫.420.000₫Giá hiện tại là: 420.000₫.Nước Mắm Tĩn
Thùng 6 Chai Nước Mắm Tĩn Cá Cơm Ruột Đỏ 60N 500ml Chai Thủy Tinh ‑ Tặng 3 Sốt Trộn Gỏi và 3 Nước Tương 3 Trong 1
Tặng 3 sốt + 3 tương
2.142.000₫Giá gốc là: 2.142.000₫.1.260.000₫Giá hiện tại là: 1.260.000₫.Nước Mắm Tĩn
Combo 2 Bình Gốm Nước Mắm Tĩn Tôm Biển Hồng Ngọc Đại Dương 60N 500ml ‑ Tặng Sốt Trộn Gỏi và Nước Tương 3 Trong 1
Tặng sốt gỏi + tương
1.800.000₫Giá gốc là: 1.800.000₫.800.000₫Giá hiện tại là: 800.000₫.Nước mắm
Nước mắm Tĩn nhãn xưa cá cơm than độ đạm 41N-500ml
320.000₫Giá gốc là: 320.000₫.275.000₫Giá hiện tại là: 275.000₫.Nước Mắm Tĩn
Hộp 2 Chai Nước Mắm Tĩn Nhãn Đỏ Cá Cơm Than 40N 525ml Chai Thủy Tinh
350.000₫Giá gốc là: 350.000₫.325.000₫Giá hiện tại là: 325.000₫.Nước mắm
Nước mắm tôm biển hồng ngọc 125ml ‑ làng chài xưa
32.300₫Giá gốc là: 32.300₫.19.000₫Giá hiện tại là: 19.000₫.