Tìm hiểu các loại cá cơm ở Việt Nam và trên thế giới

cac chung loai ca com tai viet nam va tren the gioi 6

Tác giả: Ngọc Thu - Người Lan Tỏa Vị Xưa

Đứng trước rổ cá nhỏ ở chợ, bác nghe người bán gọi cá cơm than, cá cơm trắng rồi lại băn khoăn loại nào đem kho, loại nào thường dùng làm mắm. Trong các loại cá cơm ở Việt Nam, bác dễ nhận ra cá cơm than qua hai sọc đen, cá cơm trắng qua thân sáng màu và vây bụng xanh. Cá cơm vàng ruột đỏ là loại ít gặp, gắn với mùa nước trồi ở Phan Thiết. Em kể thêm về cá cơm ở những vùng biển khác và cách nếm mắm từng chút để bác dễ chọn vị vừa miệng cho bữa cơm nhà.

Điều bác cần nhớ Cách nhận biết hoặc áp dụng
Cá cơm than Thân tròn, thịt mềm, dài chừng 6 đến 8 cm, có hai sọc đen dọc lườn.
Cá cơm sọc tiêu Thân thon, hơi dẹp, mõm nhô nhẹ, hông có sọc ánh bạc.
Cá cơm trắng Thân dẹp, dài chừng 4 đến 5 cm, sọc trắng bạc, vây bụng xanh.
Cá cơm vàng ruột đỏ Ít gặp, gắn với mùa nước trồi ở vùng biển Phan Thiết.
Cá cơm ở các vùng biển khác Gặp ở vùng biển châu Âu, Argentina, California, Nhật Bản, Peru và Nam Phi.
Nêm mắm cho món cá Để cá ráo trước khi nêm, cho mắm từng ít và nếm lại khi nước kho đã sánh hơn.

Nhìn thân và vây để nhận ra cá cơm

Khi rổ cá vừa được đặt xuống sạp, những thân nhỏ ánh lên dưới lớp nước nên bác dễ thấy con nào cũng giống nhau. Cá cơm thuộc họ cá trổng, phần lớn sống ở biển và thường tụ thành đàn lớn, một số loài sống ở nước lợ. Ở Việt Nam, cá còn được gọi là cá nờm và thường được đánh bắt từ Thanh Hóa trở vào Nam, thời gian khai thác thay đổi theo địa phương.

Dáng thân nhỏ và thuôn của cá cơm
Bác nhìn dáng thân và lườn trước khi so màu vây.

Em gợi ý bác nhìn cá theo chiều ngang, từ mõm đến đuôi, rồi nghiêng nhẹ để xem lườn và vây bụng. Ánh bạc trên thân dễ thay đổi theo góc nhìn, vì vậy xem thêm dáng thân và màu vây sẽ giúp bác phân biệt rõ hơn. Lúc chọn cá để nấu, bác xem thân còn nguyên, thịt săn nhẹ và mùi có tự nhiên hay không, vì cá dập dễ nát khi rửa và đảo.

Bác cứ nhìn lườn trước.

Nhận biết các loại cá cơm trên thế giới

Bác đọc công thức mì Ý hay thấy cá cơm đi cùng nước sốt, rồi gặp tên cá cơm trên hộp cá ngoài tiệm. Tên gọi theo vùng biển giúp bác hiểu cá được nhắc đến ở đâu và thường xuất hiện trong món gì. Em gợi ý bác để ý cả dạng chế biến trên nhãn, vì cá đã muối sẽ làm món đậm lên ngay từ lúc trộn.

Cá cơm châu Âu

Cá cơm châu Âu có giá trị thương mại và được dùng làm cá muối, cá đóng hộp. Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, người La Mã thời xưa dùng cá cơm để làm garum, một loại nước sốt cá lên men. Cá cơm châu Âu cũng có mặt trong xà lách Caesar, mì Ý sốt puttanesca và bánh pizza. Vị cá khá mạnh, bác nếm phần sốt sau khi cho cá vào rồi mới thêm muối để dễ giữ vị vừa miệng.

Cá cơm châu Âu dùng làm cá muối
Bác hay gặp cá cơm châu Âu trong xà lách Caesar và món mì Ý.

Cá cơm Argentina

Cá cơm Argentina ở vùng biển Nam Mỹ
Loài cá này gặp cả ở vùng biển Uruguay và miền nam Brazil.

Loài này gặp ở vùng biển Argentina, Uruguay và miền nam Brazil, dài tới 17 cm. Cá sinh sản quanh năm, mạnh hơn ở vùng gần bờ vào tháng 10 và tháng 11, còn ngoài khơi có đợt sinh sản vào tháng 5 và tháng 6 với mức độ thấp hơn. Chúng ăn động vật phù du và giáp xác chân chèo, đồng thời là nguồn thức ăn của cá tuyết, mực và cá thu.

Cá cơm California

Cá cơm California ở vùng biển Thái Bình Dương
Cá cơm California thường tụ đàn đông ở vùng nước ven bờ.

Cá cơm California thường tụ thành đàn đông ở vùng biển cách bờ khoảng 30 km, đôi khi xuất hiện xa tới 480 km. Chúng ăn tôm nhỏ, giáp xác chân chèo và ấu trùng giáp xác, sinh sản gần như quanh năm. Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, khi cá mòi ở Thái Bình Dương suy giảm, các cơ sở ở Mỹ từng chuyển sang đóng hộp cá cơm địa phương. Cá cơm California cũng được khai thác để làm mồi câu và thức ăn chăn nuôi.

Cá cơm Nhật Bản

Cá cơm Nhật Bản, tên khoa học là Engraulis japonicus, phân bố ở vùng tây Thái Bình Dương, từ biển Okhotsk về phía nam. Loài này gặp ở biển Nhật Bản, Hoàng Hải, biển Hoa Đông và vùng ven bờ Nhật Bản. Cá sống khoảng 2 đến 3 năm, với vùng sinh sản kéo từ Đài Loan đến miền nam Sakhalin.

Cá cơm Nhật Bản ở vùng tây Thái Bình Dương
Loài này gặp ở biển Nhật Bản, Hoàng Hải và biển Hoa Đông.

Cá cơm Peru

Cá cơm Peru sống ở đông nam Thái Bình Dương. Loài này sống tới 3 năm, dài tối đa khoảng 20 cm và bắt đầu sinh sản khi khoảng 1 năm tuổi, dài chừng 10 cm. Cá được khai thác từ khoảng 6 tháng tuổi, khi dài chừng 8 cm, để đóng hộp hoặc làm mồi câu.

Cá cơm Peru ở đông nam Thái Bình Dương
Cá cơm Peru được khai thác để đóng hộp hoặc làm mồi câu.

Cá cơm Nam Phi

Cá cơm Nam Phi ở đông nam Đại Tây Dương
Loài này xuất hiện gần Namibia và Nam Phi.

Cá cơm Nam Phi xuất hiện ở đông nam Đại Tây Dương, gần Namibia và Nam Phi. Bác muốn đọc thêm về cá cơm Việt Nam qua góc nhìn của thực khách nước ngoài thì em gửi bài người nước ngoài nghĩ gì về cá cơm Việt Nam.

Tên cá cho bác một manh mối.

Phân biệt các loại cá cơm ở Việt Nam

Cá để lẫn trong rổ, con nào cũng nhỏ, bác khó nhìn màu ngay dưới ánh đèn chợ. Em gợi ý bác so dáng thân và sọc ở lườn trước, rồi nhìn vây bụng khi hai con cùng có vệt bạc. Cỡ cá cũng giúp bác chọn cách nấu, vì cá nhỏ và mềm dễ vỡ khi đảo mạnh.

Cá cơm than

Cá cơm than thân tròn có sọc đen dọc lườn
Bác nhìn hai sọc sẫm dọc lườn để nhận ra cá cơm than.

Cá cơm than thường gặp ở miền Trung. Thân hình trụ tròn, dài chừng 6 đến 8 cm, thịt mềm, hai sọc đen chạy dọc hai bên lườn. Cá có mắt to, khe mang rộng và răng nhỏ ở cả hai hàm. Lúc chọn cá để kho, bác nhìn hai sọc đen rồi xem thân còn nguyên, vì thân đã dập dễ gãy khi gắp.

Cá cơm sọc tiêu

Cá cơm sọc tiêu có thân thon dài, hơi dẹp ngang, mõm nhô và hơi nhọn. Bụng có từ 5 đến 7 vảy gai giữa vây ngực và vây bụng, vảy tròn trên thân dễ rụng. Khi vảy rụng, thân ngả màu kem nhạt và vẫn thấy vệt ánh bạc dọc hông. Bác nhìn dáng mõm cùng vệt bạc sẽ dễ nhận hơn khi màu thân đã thay đổi.

Cá cơm sọc tiêu thân thon với sọc ánh bạc
Bác để ý vệt bạc ở hông và dáng mõm hơi nhô.

Cá cơm trắng

Cá cơm trắng dài chừng 4 đến 5 cm, thân dẹp, đầu tương đối to và mõm ngắn. Vảy nhỏ, dễ rụng, thân trắng có sọc trắng bạc dọc hai bên. Các vây thường trắng, riêng vây bụng có màu xanh. Bác xem mặt bụng của cá để phân biệt với cá cơm sọc tiêu khi cả hai đều ánh bạc ở hông.

Cá cơm trắng thân dẹp có sọc trắng bạc
Bác nhìn thêm vây bụng xanh để nhận ra cá cơm trắng.

Cá cơm vàng ruột đỏ

Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, cá cơm vàng ruột đỏ ít gặp, xuất hiện vào mùa nước trồi ở vùng biển Phan Thiết, Bình Thuận, khoảng tháng 5 đến tháng 9. Loại cá này cho ít nước mắm khi ủ chượp. Khi chọn mắm theo nguyên liệu, bác đọc tên cá trên nhãn vì màu nước mắm trong chén dễ thay đổi theo ánh sáng.

Cá cơm vàng ruột đỏ vùng biển Phan Thiết
Loại cá ít gặp này gắn với mùa nước trồi ở Phan Thiết.

Bác nhớ nhìn thêm vây bụng.

Vì sao cá cơm được dùng làm nước mắm?

Mở nắp chai để nêm nồi kho, bác thường ngửi mùi trước rồi mới quyết định rót bao nhiêu. Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, nghề làm nước mắm Phan Thiết đã có khoảng 300 năm, gắn với cá tươi, muối và thời tiết phù hợp cho việc ủ chượp. Bài về nghề nước mắm ở Phan Thiết và Phú Quốc kể thêm về hai vùng làm mắm quen thuộc.

Trong quá trình ủ chượp, men tự nhiên trong ruột cá giúp phân giải chất đạm trong thịt cá. Cá cơm có phần ruột và thịt phù hợp với quá trình này. Bác muốn hiểu công đoạn chuẩn bị và ủ cá thì em gửi hướng dẫn làm nước mắm cá cơm truyền thống tại nhà.

Để chọn mắm cho món kho, bác rót một ít ra thìa sạch và nếm trước. Nếm riêng giúp bác biết vị mắm đậm đến đâu trước khi tính thêm muối hay gia vị đã có trong nồi.

Nếm một chút là đủ.

Nước trồi và mùa cá cơm ở Phan Thiết

Bác nghe nhắc đến cá cơm vàng ruột đỏ thường gặp thêm hai chữ “nước trồi”. Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, khi lớp nước mặt dịch chuyển ra xa bờ, nước ở tầng sâu dâng lên bù vào chỗ đó. Nguồn dinh dưỡng theo nước lên vùng có ánh sáng, giúp thực vật phù du phát triển và góp phần tạo nguồn thức ăn cho sinh vật biển.

Ở Bình Thuận, nước trồi thường mạnh trong thời kỳ gió mùa Tây Nam, từ tháng 6 đến tháng 9. Cá cơm sống ở tầng nổi gặp nguồn thức ăn dồi dào vào mùa này. Khoảng tháng 5 đến tháng 9 là thời gian Làng Chài Xưa giới thiệu về sự xuất hiện của cá cơm vàng ruột đỏ, còn tháng 6 đến tháng 9 là khoảng nước trồi thường mạnh.

Bác đọc nhãn mắm thấy nhắc mùa nước trồi thì thử tìm ngay tên cá dùng để ủ, vì hai thông tin ấy giúp bác hiểu cả vùng nguyên liệu lẫn loại cá trong chai.

Bác cứ đọc tên cá trước.

Nêm cá cơm vừa miệng cho bữa cơm nhà

Nồi cá kho đang sôi, bác nếm thấy hơi nhạt nên muốn thêm mắm ngay. Nước kho còn rút, vị mặn sẽ đậm dần. Em gợi ý bác thử cách nêm dưới đây, nhất là khi cá nhỏ và dễ nát.

  1. Để cá ráo. Sau khi rửa nhẹ tay, bác để cá trong rổ đến khi đáy rổ thôi nhỏ giọt. Nước đọng sẽ làm loãng phần gia vị ban đầu và khiến bác khó canh vị.
  2. Cho mắm từng ít. Bác rót mắm ra thìa trước khi thêm vào nồi để dễ kiểm soát lượng nêm. Bác dặn người đứng bếp cùng cũng dễ: “Cho ít mắm trước, chờ nước kho rút rồi nếm lại.”
  3. Nếm khi cá đã chín và nước kho bắt đầu bám thân cá. Bác lấy một ít nước kho bằng thìa sạch, để nguội bớt rồi nếm cùng miếng cơm. Đến lúc ăn chung thấy vừa, bác dừng nêm vì phần nước còn lại sẽ tiếp tục sánh khi giữ nóng.
Lỗi hay gặp Cách gỡ
Nước kho nhạt và còn loãng Bác để lửa nhỏ cho nước rút bớt rồi nếm lại, vì vị sẽ đậm hơn khi nước cạn.
Nước kho đã mặn Bác thêm từng chút nước nóng, đun nhẹ rồi nếm lại để điều chỉnh dần.
Cá dễ gãy khi đảo Bác nghiêng nhẹ nồi cho nước kho dàn đều, vì dùng đũa đảo dễ làm gãy thân cá mềm.

Bác muốn làm một nồi kho theo từng bước thì em gửi bài cách làm cá cơm kho tiêu và kho keo.

Bác nếm cùng cơm cho dễ canh vị.

Chọn mắm cá cơm để nêm hoặc chấm

Bữa có nồi cá kho và đĩa rau luộc, bác thường cần một vị mắm để nêm và một chén chấm cho người thích ăn đậm. Với món kho hằng ngày, em gợi ý Nước Mắm Nhỉ Cá Cơm Than Làng Chài Xưa Chai Nhựa 525ml. Theo mô tả của Làng Chài Xưa, mắm có hương cá cơm và vị thanh dịu, dùng để nêm món kho hoặc chấm trực tiếp. Bác thử nêm từng ít vào nước kho, rồi nếm lại lúc nước vừa bám quanh thân cá để biết đã đủ vị.

Với đĩa rau luộc hoặc cá chiên, bác thích chén mắm có vị đậm thì em gửi Nước mắm tĩn cá cơm ruột đỏ độ đạm 60N 250ml ‑ [Chai Thủy Tinh]. Theo mô tả của Làng Chài Xưa, dòng Cá Cơm Ruột Đỏ này có hương cá chín, vị đậm và hậu ngọt. Bác rót một ít ra chén, chấm thử miếng rau rồi mới rót thêm, vì nếm cùng món ăn giúp bác biết vị đậm ấy có hợp khẩu vị nhà bác không.

Bác mới thử vị Cá Cơm Ruột Đỏ hoặc nhà ít dùng mắm chấm thì chai 250ml vừa để làm quen. Khi món kho đã đậm, bác cứ để chén mắm riêng để ai cần thì chấm thêm. Một lời dặn lúc dọn cơm cũng đủ: “Bác chấm nhẹ đầu đũa trước, vừa miệng rồi hẵng thêm.”

Rót ít trước, bác nhé.

Câu hỏi thường gặp

Cá cơm có những loại nào?

Ở Việt Nam, bác thường nghe nhắc đến cá cơm than, cá cơm sọc tiêu, cá cơm trắng và cá cơm vàng ruột đỏ. Em gợi ý bác nhìn dáng thân, sọc ở hông và màu vây bụng để phân biệt khi đi chợ.

Cá cơm than và cá cơm trắng khác nhau thế nào?

Cá cơm than thân tròn, dài chừng 6 đến 8 cm và có hai sọc đen dọc lườn. Cá cơm trắng thân dẹp, dài chừng 4 đến 5 cm, có sọc trắng bạc và vây bụng xanh nên bác dễ nhận ra khi nhìn nghiêng.

Cá cơm vàng ruột đỏ có vào tháng mấy?

Theo giới thiệu của Làng Chài Xưa, bác thường nghe nhắc đến cá cơm vàng ruột đỏ ở Phan Thiết vào khoảng tháng 5 đến tháng 9. Trong khoảng đó, nước trồi ở Bình Thuận thường mạnh từ tháng 6 đến tháng 9.

Vì sao cá cơm hay được dùng làm nước mắm?

Cá cơm có phần ruột và thịt phù hợp để ủ chượp, men tự nhiên trong ruột giúp phân giải chất đạm trong thịt cá. Khi chọn mắm để nêm hay chấm, bác xem tên cá trên nhãn rồi nếm một ít cùng món ăn để chọn vị vừa miệng.

Cá cơm kho bị mặn thì làm sao?

Bác thêm từng chút nước nóng, để nồi sôi nhẹ rồi nếm lại vì nước giúp làm dịu vị mặn. Khi gắp ra ăn, bác thử cùng cơm nóng để biết món đã vừa miệng chưa.

Bác cứ nếm từng chút.

Chén mắm nhỏ đặt cạnh đĩa rau luộc, nồi cá kho còn ấm, người về muộn xới thêm bát cơm rồi ngồi xuống cùng cả nhà. Bác muốn hỏi thêm về vị mắm để nêm hay chấm, em mời bác nhắn qua Zalo 039.3400.151.

Tìm hiểu Bảo Tàng Nước Mắm tại Việt Nam

Nước mắm, một gia vị truyền thống của Việt Nam. Bảo tàng nước mắm đầu tiên tại Việt Nam nằm ở địa chỉ: số 360 Nguyễn Thông, Phú Thủy, tỉnh Lâm Đồng. Đến đây, bác sẽ được khám phá lịch sử và quy trình sản xuất nước mắm, bác sẽ hiểu rõ hơn về vai trò văn hóa và kinh tế của nước mắm trong cuộc sống hàng ngày của người dân Việt Nam.

Tìm hiểu chi tiết tại Bảo Tàng Làng Chài Xưa

Fanpage: https://www.facebook.com/LangChaiXua.VN

Website: Langchaixua.vn

Hotline: 039.3400.151

ĐẶC SẢN CỦA LÀNG CHÀI XƯA

(3) Giá gốc là: 612.000₫.Giá hiện tại là: 360.000₫.
(37) Giá gốc là: 360.000₫.Giá hiện tại là: 220.000₫.
(30) Giá gốc là: 720.000₫.Giá hiện tại là: 420.000₫.
(5) Giá gốc là: 2.142.000₫.Giá hiện tại là: 1.260.000₫.
(11) Giá gốc là: 1.800.000₫.Giá hiện tại là: 800.000₫.
(6) Giá gốc là: 320.000₫.Giá hiện tại là: 275.000₫.
(46) Giá gốc là: 350.000₫.Giá hiện tại là: 325.000₫.
(7) Giá gốc là: 32.300₫.Giá hiện tại là: 19.000₫.